Een meester-leerlingtraject rond lithografie

Een lithografische passie

Rudy is architect van opleiding en maakte carrière in de wereld van het onroerend erfgoed, maar daar gaat dit artikel niet over. Het zijn de lessen vrije grafiek die hij tijdens zijn studies volgde en zijn opgebouwde vakmanschap die ons tot bij hem brachten. De grafiek is namelijk altijd blijven sluimeren en langzamerhand uitgegroeid tot een uit de kluiten gewassen hobby.

In de beginjaren interesseerde hij zich vooral in etsen en lino's, tot hij een oude steenpers zag staan in de Academie van Brasschaat, een toestel waar niemand echt raad mee wist. Behalve zijn oude docent Ronald Joossen, die zag zijn interesse zag en hem er gelukkig wel een en ander over kon vertellen. Rudy werd gebeten door de lithografiemicrobe, en sindsdien laat de steendruk hem niet meer los.

Wat dat nu precies is? Wel, steendruk is een druktechniek waarbij er op een steen wordt getekend met inkt of krijt. De steen wordt vervolgens chemisch behandeld met bijvoorbeeld een mengsel van gom en zuur. Daardoor kan het water zich alleen hechten aan niet-vette delen van de steen. Als je de steen dan nat maakt en er met een inktroller over gaat, blijft de inkt aan de vette (dus getekende) delen kleven. Daarna wordt papier op de steen gelegd, et voilà, de afdruk verschijnt.

De techniek sprak Rudy aan, hij bleef enkele jaren les volgen en kocht uiteindelijk zelf een steendrukpers in Nederland waarmee hij intensief begon te experimenteren. Wat volgde waren jaren van drukken, knoeien, prutsen, maken en verdiepen in de techniek. Tot enkele jaren geleden een nieuwe beurs op zijn pad kwam: de meester-leerlingbeurzen voor het doorgeven van vakmanschap. Rudy zat toen vast in zijn kunnen en vond luister bij zijn voormalige leerkracht Ronald Joossen. Samen vroegen én ontvingen ze een beurs voor een tweejarig meester-leerlingtraject. En zo volgde een intensieve periode, grotendeels tijdens de coronaperiode. Gelukkig vond Rudy een atelier vlakbij huis, waar hij los van de academie kon verder werken en waar er meer plaats was dan in zijn eigen kelder.

Van leerling naar meester

Over naar Robin en Mark: twee enthousiastelingen die al ruim een decennium geleden de lithografie op de drukkerijafdeling van het Industriemuseum nieuw leven inbliezen. Hoewel ze een tijdlang met z'n tweeën aan de slag waren, botsten ze toch geregeld op de grenzen van hun kennis van de techniek. Dan namen ze contact op met Rudy, die al eens een helpende hand bood. Die eerste sporadische uitwisselingen leidden al snel tot een wederzijds vertrouwen, of om het in Rudy's woorden te zeggen: "de mayonaise pakte wel met die twee mannen.”

Niet veel later volgde een nieuwe aanvraag voor een meester-leerlingtraject – dit keer met Rudy als meester. Aanvankelijk aarzelde hij. Meester? Dat was in zijn ogen iemand die van jongs af aan een ambacht leeft en ademt. Maar als hij eerlijk is: na jaren oefenen, proberen, leren en verfijnen, kent hij het ambacht van steendruk door en door. “Er komt een dag dat je de handleiding niet meer nodig hebt,” zegt hij. “Dan begint het pas echt.”

Leerlingen met ervaring

Voor Robin was het traject een kans om zijn basiskennis grondig aan te scherpen. Hoewel hij al in de jaren 1990 in contact kwam met steendruk via kunstenaar Wim Van Remortel, had hij nooit de kans gehad om zich langdurig en gestructureerd in de techniek te verdiepen. Dit traject bood precies dat: de tijd en ruimte om de techniek van de grond af opnieuw aan te leren, met aandacht voor elk detail.

Ook voor Mark is het meester-leerlingtraject een verdieping van zijn kennis van grafiek. Als afgestudeerde in de vrije grafiek aan Sint Lucas Gent werkte hij al in kunstdrukateliers, volgde hij verdere opleidingen en verzorgde hij bibliofiele uitgaven. Langs die weg kwam hij in het Industriemuseum, en dus ook bij Rudy terecht.

"Lithografie meer is dan techniek", vertelt Mark. Elke meester heeft zijn eigen aanpak, wat het leerproces persoonlijk en gelaagd maakt. Ook de zoektocht naar vervangende materialen voor oude technieken, zoals Arabische gom of schapenvet, hoort erbij. Maar wat hem vooral aanspreekt, is de vrijheid binnen het medium. Hij experimenteert graag met materialen als houtskool en andere vette materialen, die een eigen spoor op de steen nalaten.

Leren in twee werelden

Het meester-leerlingtraject loopt deels in het drukatelier van het Industriemuseum en deels in Rudy’s eigen werkplaats. Elke plek heeft zo z'n uitdagingen én voordelen. In het museum staan de lithografen echt tussen het publiek te werken. Zo kunnen ze hun enthousiasme voor hun vak een stukje doorgeven, en krijgen ze ook mooie feedback van het publiek. Al betekent het werken met collectiestukken natuurlijk ook dat voorzichtigheid en regels primeren en dat eventuele herstellingen van materiaal niet zomaar mogen uitgevoerd worden. In het thuisatelier heerst meer vrijheid, en ook meer rust en concentratie. Robin vertelt dat die afwisseling net een meerwaarde vormt. Het museumatelier daagt hem uit om het vak ook communicatief te benaderen, terwijl het atelier ruimte biedt voor technische verdieping.

Blik op de toekomst

Intussen hebben hij en Mark het volledige basistraject doorlopen. Ze leerden hoe ze stenen moeten schuren en prepareren, werkten met verschillende tekenmaterialen en verfijnden het drukproces zowel in kleur als in zwart-wit. Robin merkte vooral dat het beheersen van de techniek hem in staat stelt zijn eigen artistiek werk naar een hoger niveau te tillen. Als tekenaar spreekt de directe link tussen hand en steen hem bijzonder aan: de lijn die je tekent, is de afdruk. Dat directe karakter van lithografie maakt het medium zo fascinerend.

Naast de technische uitdagingen blijkt vooral de praktische organisatie van het traject een huzarenstuk. Omdat zowel Rudy als zijn leerlingen voltijds werken, is het vinden van gezamenlijke werkmomenten niet vanzelfsprekend. Toch maken ze zelfs voor internationale uitwisselingen tijd vrij. Zo volgde het trio al een workshop rond carborundumdruk in Nederland en plannen ze een reis naar Bristol om zich onder te dompelen in fotolithografie, en toegegeven, ook in lange avonden waarin er onder vakidioten lustig mag geleuterd worden over steendruk. Het internationale aspect van het traject doet Mark ook nadenken over de beperkingen van het Belgische werkveld. Waar in Nederland bijvoorbeeld actieve netwerken bestaan van lithografen, musea en scholen, is die gemeenschap hier veel kleiner. Daarom zijn trajecten zoals dit van groot belang: ze brengen mensen met ervaring en nieuwsgierigheid samen, en creëren ruimte voor uitwisseling en groei.

De laatste maanden van het traject staan in het teken van verdieping en experiment. Zo plannen ze een samenwerking met typograaf Jan Vermandere, waarbij ze willen drukken op handgeschept papier met houten letters. Ook het idee om ooit met zeer grote stenen te werken – en dus met een uitzonderlijk grote pers – blijft op het verlanglijstje staan.

Moeten er nog dromen zijn?

Wat de dromen van de mannen zijn? Op korte termijn kijkt het trio uit naar het orgelpunt van hun traject. In december willen ze hun werkproces en resultaten tonen met een mini-expo in het Industriemuseum. Bezoekers kunnen dan niet alleen afgewerkte prints zien, maar ook de verhalen en het proces erachter. Ook het museum Plantin-Moretus inspireert, want het plan groeit om nog iets te maken op basis van de museumcollectie. We zijn alvast benieuwd!

Ook het idee om workshops te organiseren rijpt. Niet alleen om kennis door te geven, maar ook om mensen te laten proeven van de ambachtelijke sfeer waarin lithografie floreert. Rudy droomt ervan om dat samen met zijn vrouw te doen, die al jaren gepassioneerd kookt en bakcursussen volgt. Een combinatie van steendruk en steengoed eten: dat kan alleen maar mooie momenten opleveren.

Verder droom Rudy ervan om toch nog eens in het Tamarind Institute terecht te komen om zijn kennis nóg meer uit te breiden. Ook een contrapers staat nog op zijn wenslijstje. Een uniek toestel dat, in tegenstelling tot klassieke steenpersen, niet in spiegelbeeld drukt. Als iemand zo eentje heeft staan, laat maar horen!