Zandstrooien erkend als immaterieel cultureel erfgoed

Mooi nieuws vorige week: het Lommels zandstrooien is samen met de zeewijding in Zeebrugge officieel opgenomen in de Inventaris Vlaanderen voor het Immaterieel Cultureel Erfgoed. Die erkenning bekroont een traditie die al generaties lang deel uitmaakt van het sociale en culturele leven in Lommel. Tegelijk werpt ze nieuw licht op de bijzondere relatie tussen vakmanschap en de geschiedenis van zandwinning in de regio.

Zondags zand

Zandstrooien ontwikkelde zich midden 19de eeuw als volkskunst en als een prachtige techniek om fijn gezeefd, wit zand eenvoudige, maar sierlijke patronen aan te brengen op stoepen en vloeren. Zondag was toen strooidag: na de werkweek werd een laagje zand gestrooid in de woning of op de drempel en maakte de vrouw des huizes er patronen in met de veegborstel of met de hand. Klaar voor een nieuwe week.

Hoewel zandtekeningen ook elders voorkomen, ontwikkelde het zandstrooien zich in Lommel tot een herkenbare lokale praktijk, met een sterke verankering in de gemeenschap. Het zandstrooien kreeg er in de jaren '80 een nieuwe impuls met een jaarlijkse zandtapijtenwedstrijd voor kinderen en lokale kunstenaars. In die kunstwerken wordt lustig gebruikt gemaakt van kleuren en figuratieve tekeningen, die de traditie nieuw leven inblazen. Zo brengt het zandstrooien mensen opnieuw samen en wordt de lokale geschiedenis levend gehouden.

Tussen ambacht en industrie

De erkenning is niet alleen een culturele bekroning, maar nodigt ook uit om de bredere context te bekijken. In de 19de eeuw, met de ontdekking van het zuivere kwartszand in de Kempische bodem, groeide Lommel uit tot een belangrijk centrum van zandontginning. Het fijne, witte zand uit de Kempense ondergrond vond zijn weg naar glasproductie en andere industriële toepassingen.

Het zandstrooien vloeide eigenlijk voort uit die zandgewinning, en startte er min of meer gelijktijdig mee. Waar de industrie zand op grote schaal ontgon en verwerkte, werkten de zandstrooiers op het niveau van de korrel. Hun praktijk maakt zichtbaar hoe een grondstof niet alleen bouwstof is, maar ook drager van betekenis. Landschap, economie en cultuur, vervat in een vluchtige tekening.

Meer over de groei en bloei van de zandwinning in de streek kan je lezen in "Bouwen op zand. Geschiedenis van Sibelco en haar mineralen", een publicatie die verscheen toen zandwinningsbedrijf Sibelco haar 140ste verjaardag vierde.

Borging en toekomst

Met de opname van het zandstrooien in de Inventaris engageren de dragers van de traditie zich om de traditie levend te houden. Technieken worden gedocumenteerd, demonstraties en workshops georganiseerd, nieuwe beoefenaars aangemoedigd. Op die manier is de erkenning geen eindpunt, maar een stimulans om de kennis actief door te geven.