Kalk

Historiek

Kalk is een zeer belangrijke grondstof die in verschillende vormen gebruikt wordt voor zeer diverse toepassingen.

Kalksteen is een sedimentair gesteente dat ontstaan is uit ophoping van kalkhoudende restanten van organismen die ooit in zee leefden. Mergel is ongeveer hetzelfde, maar dan vermengd met klei. Door schelpen, beenderen, kalksteen of mergel te verpulveren en verbranden in kalkovens kan ongebluste en gebluste kalk gemaakt worden.

Ongebluste kalk reageert erg hevig wanneer het in contact komt met water. Dan volgt een sterke exotherme reactie waarbij erg veel warmte vrijkomt. Daarom dat contact van ongebluste kalk met de huid brandwonden kan geven en je erg voorzichtig moet zijn om geen stof van ongebluste kalk in te ademen. De ongebluste kalk wordt bijvoorbeeld gebruikt in hoogovens om staal te maken, om glas te maken, verlichting (kalklicht) en in heel wat chemische processen.

Tijdens het branden van de kalk kan ook water toegevoegd worden om gebluste (hydraulische) kalk te maken. Gebluste kalk (luchtkalk) heeft de bijzondere eigenschap dat het droogt en hard wordt door opname van CO2 (dus bij blootstelling aan de lucht).

Je kan de kalk droog blussen en nat blussen. Bij droog blussen wordt net genoeg water toegevoegd voor de chemische reactie. Al het water bindt zich chemisch met de kalk. Er blijft dan enkel een droog poeder over. Bij nat blussen voeg je veel meer water toe dan er kan reageren met de kalk. Dan blijft er een vloeibare kalkmelk over. Dit werd in een put gegoten waar het water in de bodem bezinkt. De deegachtige kalkmassa die overblijft kan je vervolgens gebruiken. Als je de kalkmelk laat bezinken in een bassin en lange tijd onder water bewaart, heb je putkalk, een zeer fijne kalkdeeg dat gebruikt kan worden voor hoogwaardige toepassingen in pleister- en decoratiewerk.

Kalk speelt een grote rol in de land- en tuinbouw als bodemverbeteraar. Het verlaagt de zuurtegraad van bodem (wat belangrijk is voor het gebruik van bepaalde kunstmeststoffen) en water, verbetert de opname van voedingsstoffen door planten en is noodzakelijk voor de vorming van humus. Omdat kalkmelk schimmelwerend is, worden bomen er vaak tot op schouderhoogte mee geschilderd.

In de bouw kent kalk veel toepassingen. Het is een zeer goed bindmiddel voor metsel- en voegmortels. Kalk werd lange tijd ter plaatse op een werf gebrand in geïmproviseerde ovens. De Doornikse bouwkalk werd wereldwijd geëxporteerd. Als je met hydraulische kalk mortels maakt, dan kan het toevoegen van een kleine hoeveelheid cellulose (fijn houtmeel) om de binding en uitharding verbeteren. Doordat het houtmeel water kan absorberen, kan je een mortel mengen die iets meer water bevat. Bij het uitharden blijft de hydraulische kalk zo langer in contact met water dat vrijkomt uit het meel en wordt het dus sterker. Andere eenvoudige absorberende materialen, zoals Roggemeel, kunnen een gelijkaardig effect bekomen.

Maar kalk wordt ook gebruikt om muren en plafonds te bepleisteren of om deze met (al dan niet gekleurde) kalkmelk te beschilderen. De toepassing als verf heeft bovendien als voordeel dat het product vocht uit de lucht kan opnemen en schimmelwerend is. Kalk wordt samen met klei, schalie, hoogovenslakken en vliegas ook in grote hoeveelheden gesinterd om het halffabricaat klinker te maken. Klinker is op zijn beurt een basisingrediënt voor het maken van cement. Tot slot kan industrieel gemaakte en gezuiverde kalk nog voor veel andere toepassingen gebruikt worden, zoals filtermateriaal.

Erfgoed

Het zwaartepunt van de kalkproductie in België was het 'Pays Blanc', de regio Tournai-Antoing in de Scheldevallei. Niet alleen zat de kalksteen er aan de oppervlakte, wat ontginning vergemakkelijkt; het exporteren van de kalk in bulk verliep bovendien ook vlot via het water. Enkele restanten van grote kalkovens getuigen in die region nog van deze activiteit. Veel van het onroerend erfgoed in België is met kalkmortels gebouwd, van huizen en kastelen tot fabrieksschouwen. Daar moet bij herstellingen of restauraties dan ook rekening mee worden gehouden.