Veldtekening medisch erfgoed (2021-2023)

De veldtekening medisch erfgoed brengt in kaart welke speler wat in zijn collectie heeft.

Project in het kort

• Titel: Veldtekening medisch erfgoed

• Locatie: Vlaanderen en Brussel

• Looptijd: 2021-2023

• Budget: Structurele werking ETWIE

• Contactpersoon: lieselot@etwie.be

Doel

Met de werking rond wetenschappelijk erfgoed en het themanetwerk wetenschappelijk erfgoed, besloot ETWIE in 2021 om in te zetten op medisch erfgoed. We bouwden voort op de collecties die in IJzeren longen, warme harten werden opgenomen. Uit een eerste korte zoektocht bleek namelijk dat er sinds de publicatie in 2014 heel wat veranderd is. Medisch erfgoed wordt bedreigd. Een nieuwe veldtekening en verdere acties dringen zich dus op.

De eerste actualisering kwam er eind 2021 in de vorm van een digitale publicatie. Alsmaar meer medische collecties kwamen op ons pad en in 2022-2023 werkten we verder aan de uitbreiding van deze veldtekening. Het resultaat is opnieuw een digitale, uitgebreide, publicatie.

Aanpak

Desktop research

Hoe maak je zo’n nieuwe veldtekening? Hoe geef je een helder overzicht van de stand van zaken vorm? Een startpunt wordt natuurlijk de publicatie uit 2014. Desktop research vult de eerste gegevens al meteen aan. Zo zien we al snel welke musea nog altijd toegankelijk zijn en welke ondertussen gesloten zijn. Via lokale nieuwsberichten komen we ook enkele kleinere lokale collecties op het spoor.

Bevraging

Tegelijkertijd wordt via Google Forms een webformulier opgemaakt waarmee de medisch-erfgoedspelers rond verschillende zaken bevraagd worden: waar de focus van de collectie ligt, in welke mate de collectie geïnventariseerd is, waar de collectie zich bevindt… We willen niet gewoon een geüpdatet overzicht maken van wat welke speler in bezit heeft, we willen ook polsen naar de pijnpunten: welke noden en behoeftes zijn er rond dit medische erfgoed?

Plaatsbezoeken

Met een vragenlijst alleen kom je natuurlijk slechts tot een deel van het verhaal. Nog belangrijker werden de plaatsbezoeken. Deze konden ondanks de toen geldende coronamaatregelen grotendeels doorgaan. Indien dat niet lukte, werd overgeschakeld op telefoontjes en online meetings. Ook in 2022 en 2023 werd vooral ingezet op plaatsbezoeken zodat we de collecties echt konden leren kennen. Voor sommige collecties was dit moeilijker omwille van locatie of andere omstandigheden. Telkens werd de opgemaakte collectiefiche ingevuld via het google formulier en werd de vormgegeven versie eveneens nog een laatste keer bij de collectiebeheerders afgetoetst op volledigheid en correctheid.

Interessant aan medisch-erfgoedcollecties is dat er heel wat verschillende soorten actoren actief zijn. Er zijn universitaire collecties, collecties van ziekenhuizen, museale collecties en collecties waar het medische erfgoed slechts een heel klein aandeel betreft. Voor al die actoren maakten we een fiche waarbij we zowel de focus van de collectie meenemen als gegevens over de collectievorming, inventarisering, contacten met andere collecties…

“Super initiatief! Fijn dat jullie aandacht besteden aan medisch erfgoed, een domein waarvoor de aandacht inderdaad aan het groeien is. Veel succes met het verdere onderzoek!”

Joris Vandendriessche, KU Leuven

Netwerk medisch erfgoed

ETWIE startte in 2022 met het uitbouwen van een heus netwerk van medisch-erfgoedcollecties en -beheerders. Door het actualiseren en verder aanvullen van de veldtekening was immers vastgesteld dat er verschillende medische collecties zijn die gezamenlijk de medische geschiedenis van Vlaanderen/België illustreren.

De collecties komen voort uit de verschillende universitaire en lokale ziekenhuizen en individuele artsen en specialisten. Ze bestaan uit een grote diversiteit aan objecten en producten die verwijzen naar de geneeskundige praktijk en de gezondheidszorg.

De vernieuwde interesse voor medisch erfgoed legt bij heel wat partners diverse uitdagingen bloot in het beheer van dit erfgoed. Ze willen dan ook gezamenlijk enkele uitdagingen en noden aanpakken.

ETWIE komt tegemoet aan deze vraag door de coördinatie van dit netwerk op zich te nemen. Begin 2023 startte het netwerk formeel met volgende partners: Musea Brugge, GUM - Gents Universiteitsmuseum, Instituut voor Tropische Geneeskunde, Museum Dr. Guislain, Gasthuismuseum Geel, HistarUZ, Museum van het Kamp van Beverlo en ETWIE. Elk van hen onderschreven dezelfde intentienota. Daarin werden onder andere de volgende uitdagingen geformuleerd:

• De zoektocht naar een gedeeld begrippenkader voor het herkennen, inventariseren, registreren en waarderen van medisch erfgoed;

• De ontwikkeling van een (gedeeld) platform voor de presentatie van medisch erfgoed in Vlaanderen en Brussel;

• De afstemming van het collectie- en verwervingsbeleid, met daarbij voldoende aandacht voor recent erfgoed;

• De doorgedreven inventarisatie en registratie van medisch erfgoed.

De lijst met partners is niet beperkend en kan in de looptijd van het project (dat ingebed is in de structurele werking van ETWIE) worden uitgebreid. Zo is recent Museum en Archief van OCMW Brussel ingestapt in het netwerk.

Eind maart 2023 vond de eerste studiedag rond medisch erfgoed plaats, met als thema ‘waar staan we vandaag’. Deze werd door ETWIE georganiseerd in samenwerking met ErfgoedLab Antwerpen en UAntwerpen. Met verschillende sprekers konden de talrijke deelnemers zich een beeld vormen van de stand van zaken in dit soort erfgoed anno 2023.

Samen met de verschillende collecties en het netwerk rond medisch erfgoed zal ETWIE de komende jaren bespreken op welke uitdagingen we de komende jaren kunnen en willen inzetten.